.jpg)
Barski masakr: Demokratizacija sjećanja i memorijalizacija žrtava
Autor: mr Aleksandar Saša Zeković
Foto: Skrinšot/Media Biro
Izlaganje Aleksandra Saše Zekovića na Međunarodnom naučnom simpozijumu “Masakr u Baru 1945-Skrivena istina” održanom u Baru 31.03.2026:
Svi mrtvi imaju pravo da počivaju u miru. To je narativ koji je nepodijeljeno prisutan u demokratskom svijetu i svim kulturnim tradicijama.
Svjesni smo ispolitizovane atmosfere u Crnoj Gori i prakse političke (zlo)upotrebe prošlosti. Crnogorskoj i regionalnoj javnosti poručujemo da nema razloga za strah od demokratizacije sjećanja.
Tekovine antifašizma se neupitne i niko ih ne dira, ne nastupamo sa pozicija nezdravog revizionizma, pa je i poruka sa današnjeg skupa da se kroz rad na pitanjima iz prošlosti doprinosi boljoj i stabilnijoj budućnosti.
Takođe, poručujemo i da su dehumanizacija sjećanja i predstavljanje stradanja žrtvi ideološki i politički prihvatljivim nesporni neki od načina (metoda) revizionizma.
Izučavanje političkog nasilja u Crnoj Gori afirmiše pristupe i inicijative za iznošenje istine a naročito doprinosi odgovornom ponašanju, zaštiti i poštovanju žrtava iz perspektive, prizme, ljudskih prava.
Stalo nam je da se smanje neosnovani otpori rasvjetljavanju ovog zločina a naročito dostojanstvenom odnosu prema posmrtnim ostacima.
Ljudska prava koja danas uživamo ili im težimo kroz njihovo zastupanje rezultat su istorijskih procesa i predstavljaju savremeni odgovor na kršenja ljudskih prava, posljedice ratova, nasilja i cenzura u prošlosti.
Važno nam je da se odnos prema mrtvima oslobodi ideološke napetosti i isključivosti i u što većoj mjeri racionalizuje.
Specijalnom državnom tužilaštvu (SDT) Crne Gore, podnijeta je prijava protiv starješina i pripadnika Desete (X) crnogorske udarne brigade zato što su naredili i izvršili neselektivnu i protivzakonitu egzekuciju regruta koji su joj predati na sprovođenje od Skadra do Bara čime su počinjena krivična djela protiv čovječnosti i drugih dobara zaštićenih međunarodnim pravom.
Krivičnoj prijavi se pridružila i NVO Crnogorski komitet pravnika za zaštitu ljudskih prava na čijem je čelu ugledni advokat Velija Murić iz Rožaja.
Pripadnici iste brigade su i na Cetinju, novembra 1944. godine, izvršili ratni zločin prema civilnom stanovništvu.
Podnošenje krivičnih prijava nije u funkciji ispravljanja istorijskih nepravdi ili kriminalizacije jednog političkog sistema - jednopartijske diktature.
Daleko je jednostavnija intencija i skromnija ambicija: priznanje da žrtve postoje, dostojna sahrana njihovih posmrtnih ostataka i konačno zaustavljanje emotivne i psihološke patnje kod potomaka koja se generacijski prenosi.
U međuvremenu podnijete su i tri dopune krivične prijave, kako bi se olakšalo i konkretizovalo postupanje SDT.
Pojedinačni primjeri nečovječnog, nehumanog i nepravednog postupanja, kao u ovom konkretnom primjeru, ne mogu dovesti u pitanje smisao i značaj NOB i odlučujući doprinos partizanskog pokreta u borbi protiv okupatora.
Podnošenje krivične prijave je u funkciji prava na istinu.
Predložene su uobičajene službene radnje, počev od uviđaja kako bi se konačno odobrila ekshumacija i identifikacija kosturnih ostataka, utvrđivanje tačnog uzroka smrti i druga neophodna vještačenja kako bi se potom posmrtni ostaci predali porodicama ili Opštini Bar, kao jedinici lokalne samouprave, kako bi organizovala sahranu u zajedničkoj spomen kosturnici.
Pravo na slobodu izražavanja, kojoj danas svjedočimo, obuhvata i pravo na traženje istine.
Nadležni državni organi imaju kapacitete, sredstava i mogućnosti da zaustave “kulturu” tajnosti i ćutanja, koja i dalje prati ovaj zločin.
Obezbjeđujući pristup postojećoj arhivskoj građi u zemlji i inostranstvu, može se doći i do novih saznanja koja će pomoći rasvjetljavanje smrti tolikog broja regruta, a naročito lociranje kosturnih ostataka.
U prilog tome ide i ponovni poziv Evropskog parlamenta, saopšten kroz rezoluciju usvojenu 18. juna 2025, “da se otvore arhive koje se tiču bivših republika Jugoslavije, te da se omogući pristup dosijeima bivše jugoslovenske tajne službe i tajne službe JNA kako bi se temeljno istražili i eventualni zločini iz komunističkog doba”.
Apel evropskih struktura nije nimalo slučajan.
U demokratskim društvima nema dileme koliko su arhivi značajni za objektivno sagledavanje represivnosti svakog režima, odbranu ljudskih prava i prihvatanje istine o njihovom kršenju.
Brojni izvori ukazuju na nehumani tretman regrutovanih Albanaca i Bošnjaka prema Kojima je, nedvosmisleno se zaključuje, postupano kao prema zarobljenicima.
Iako sa brojnim ograničenjima, međunarodnopravni instrumenti zaštite civila i zarobljenika postojali su i tada.
Crnogorski pokret za ljudska prava, kojem i sam pripadam, zbog sopstvene vjerodostojnosti i kontinuiteta, ne smije zaboraviti na ozbiljna kršenja ljudskih prava nakon Drugog svjetskog rata.
Odgovoran, objektivan i pravičan odnos prema pojedinačnim zločinima pobjednika (partizana) koji su ostali ne samo nekažnjeni već, danas mnogo važnije, nerasvijetljeni i nememorijalizovani je neophodan.
To nikako ne podrazumijeva zastupanje ili pravljanje, “odvratne moralne ekvivalencije” sa zločinima poraženih snaga - okupatora i domaćih kolaboracionista.
Zašto se danas otvara ovo pitanje? Zato što tokom komunizma autonomija pravosuđa i istoričara nije bila odgovarajuća.
Ovim zločinom propustulli smo da se bavimo i postkomunističkim a naročito postreferendumskim politikama, kada je Crna Gora ponovo postala svoja i samostalna.
Kraj socijalizma nije nažalost bio (pro)praćen i istragom kršenja ljudskih prava, jer umjesto očekivane demokratije i vrijednosti otvorenog, slobodnog, društva, snažno je prihvaćen šovinizam i podrška velikosrpskom nacionalizmu što je odlučujuće uticalo na današnju veoma nisku svijest crnogorske javnosti o kršenjima ljudskih prava i nedostatak podrške javnosti za proces suočavanja s prošlošću u cjelini.
Istaknuti sociolog i univerzitetski profesor Todor Kuljić zanimljivo i poučno govori o tome kako su “strateške političke elite” uspjele da mobilišu, “emocionalizuju”, izmanipulišu i “aktiviraju latentnu konfliktnost ovog prostora”.
U publikaciji o X brigadi, objavljena 1984, koju su priredili uglavnom bivši rukovodioci brigade, ne pominje se masakr.
Pružena su interesantna saznanja o borbenim dejstvima, životu u brigadi, čak i o razvoju fizičke kulture kod boraca, ali ni jedne riječi o zločinu u Baru.
Boško Đuričković, narodni heroj i general JNA, u svojim memoarima iz 1990. Potvrđuje da se masakr u Baru dogodio. On kaže da se “zbio jedan veoma neprijatan događaj”.
Napisao je da je odmah sprovedena istraga, koja je, što je dodatno važno, po ratu, nastavljena, nakon koje su preduzete određene mjere kažnjavanja”, bez daljih detalja.
Ipak, saznajemo, sopstvenim istraživanjima, da je, u potpunosti, izostalo utvrđivanje krivične odgovornosti rukovodilaca i pripadnika brigade za zločin.
“Mjere kažnjavanja” nijesu bile krivične već disciplinske, dakle administrativne, prirode. Svele su se, pretpostavljamo odlukom Vojnog suda, na prisilno oduzimanje vojnih činova.
To ipak ne treba potcijeniti. Niti o tome suditi s aspekta danas u svijetu poznatih standarda i prakse osiguranja discipline i nadzora, kontrole, u oružanim snagama.
Oduzimanje čina stečenog, zasluženog, u ratu predstavljalo je snažnu i ozbiljnu profesionalnu i demoralizujuću poruku.
Dodatno, nepovoljno se odrazilo, na dalju vojnu karijeru, pa i kvalitet života.
Navodimo primjer komandira čete minobacačkih i mitraljeskih oružja, u tom trenutku u činu kapetana, koja je inače bila i smještena u Baru, zajedno sa štabom brigade, izviđačkim vodom i ostalim prištabskim dijelovima.
Ta jedinica je djelovala na proplanku iznad Duvanskog monopola. Nakon zločina je degradiran. Oduzet mu je čin.
Nastavio je profesionalnu vojnu karijeru koju nije pratilo napredovanje. Penzionisan u činu zastavnika JNA, umro je 1975.
U trenutku tragedije u polju pripadnici mitraljeskog voda su čistili oružje.
Kada su čuli da odjekuju pucnji i vidjeli da im se približava veća grupa regruta koja trči (bježi) prema njima, izdata je naredba “Sklapaj oružje. Pucaj”.
Zahvalni smo njegovim potomcima na otvorenom i hrabrom razgovoru.
Saopštili su njima poznata saznanja, odgovorno se odnoseći prema žrtvama, bez njihovog poricanja ili negiranja.
Treba dodati i nespornu činjenicu da su i borci bili i antialbanski indoktrinirani, kako u brigadi, tako i kroz porodično, političko, istorijsko nasljeđe i stare mržnje.
Sve je to kod njih moglo podstaći i manifestovati strah i različite emocije, što je tragediju učinilo još gorom.
Bošnjačko vijeće često javno ističe zahvalnost mještanima Bara koji su pomogli jednom broju regruta da prežive sakrivajući ih, uz mnoge i opasne rizike, u svojim domovima.
Oni takođe zaslužuju mjesto u sjećanju. Ovdje navodim i iskustvo porodice iz Bara koja je, u naselju Tomba - Mirovica, njegovala i liječila dvojicu ranjenih Albanaca.
Jedan od njih, usljed zadobijenih povreda je preminuo. Sahranili su ga u maslinjaku koji je i danas napušten. Djeca se u njemu nikada nijesu igrala znajući da je tu grob.
Drugi je nakon uspješnog oporavka, prema njihovim saznanjima, otišao za Albaniju.
Zahvaljujući zapisu Vasa Markovog Vujovića, borca X crnogorske brigade, crnogorska i šira javnost je u prilici saznati i za nove, do sada i nepoznate detalje.
Skriptu o životnom putu pokojnog Vasa Vujovića, njegova porodica je ustupila novinaru Jovu Martinoviću i crnogorskom nezavisnom neđeljniku “Monitor” a oni, na moju inicijativu, stručnoj javnosti i biblioteci Istorijskog instituta Univerziteta Crne Gore.
Vujović kao svjedok govori i o broju stradalih:
“Jošt prve večeri, ispod noći, istovremeno kad i ranjene za bolnicu, naši partizani prikupljali su na željezničkoj stanici, mrtve lješeve Kosovaca, utovarivali ih u vagone, da bi se mrtvaci prebacili negde dalje iz Bara.
Sakupljeno je oko 700 sedam stotina mrtvih, napunjeno puna četiri vagona naslaganih mrtvih Kosovaca”.
Odveženi su željeznicom, izvan Bara, u pravcu Sutormana, izbačeni iz vagona, poliveni benzinom i zapaljeni.
Međutim, ističe se da je bilo i teško ranjenih za čije liječenje nije bilo nade.
Zato se, zaključuje se iz milosrđa i bez postojanja moralne nepravednosti, pristupilo njihovoj likvidaciji iz vatrenog oružja:
“Bilo ih je dosta kojima ne pomažu nikakvi ljekovi, niti ljekari, koji ne bi mogli ostat živi pa da ih stavi u najmodernijim bolnicama kod najvećih specijalista ljekara.
Šta se od takvih moglo činiti, već sa po jednim metkom učinit mu samo da se tako dalje ne muči”.
Vujović otvoreno govori i o pljačkanju mrtvih kosovskih regruta jasno ukazujući da u tim radnjama, čak i da nijesu bile zabranjene, nije mogao da učestvuje:
-Puni su ovi Kosovci (misli se na regrute s Kosova) bili novaca, pogotovo leka. Imali su mnogi i nakita, satova većinom džepnih, turskih, lančeva, prstenja i para.
Bilo ih je od naših (partizana) koji su po nešto uzimali kad su ih ubacivali u vagone, mada je to bilo strogo zabranjeno.
Ja niijesam ništa htio od njih uzet pa i da nije bilo zabranjeno, nekako mi se sve to mrsko činilo”.
Takvo rđavo postupanje vojnika nije se smjelo dopustiti. Ulice u nekoliko crnogorskih opština i danas nose ime po ovoj brigadi.
Crna Gora je gotovo jedina evropska država koja nema odgovor - zakonodavni, politički, ili administrativni - na zločine protiv čovječnosti počinjenje tokom i nakon II svjetskog rata što pogoduje revizionizmu te negiranju i odbacivanju antifašizma.
Kroz podržavajući odnos prema pokopu svih žrtava sukoba i nasilja, uvjereni smo, stvara se inkluzivniji diskurs koji podstiče i društvenu koheziju i smanjuje i danas prisutnu ideološku i širu polarizaciju građana/ki Crne Gore.
Povodom 80 godina od masakra u Baru, ugledni advokat iz Tuzi Kolë Camaj i ja podnijeli su inicijativu lokalnim vlastima da se jedna od ulica na teritoriji opštine Bar nazove „Ulicom žrtava barskog masakra”.
Masakr u Baru je, po svemu, na nacionalnom nivou, jedinstven tragičan događaj i zaslužuje, umjesto aktuelnog marginalizovanja, odnos poštovanja prema mrtvima od strane lokalne samouprave, posebno predsjednika Opštine Dušana Raičevića, predsjednika opštinske Skupštine, Branislava Nenezića i svih odbornika/ca.
Službeno ćutanje o ovom događaju dugoročno je štetno jer vodi negativnoj reakciji, polarizaciji i podsticanju nacionalizma.
Novinarka dnevnika “Vijesti”, uvažena Marija Pešić, februara 2026, saznala je, i javno objavila, da će nadležno opštinsko tijelo odbaciti prijedlog zato “što to nije pravo rješenje za komemoraciju žrtava” jer nije “adekvatno da bilo ko u Baru, gradu sklada i mira, živi u “Ulici barskog masakra”.
Radi se, po našem mišljenju, o tzv. “impovizovanoj primjedbi” (izgovoru) vlasti.
Brojne su, širom Crne Gore, ulice ili trgovi posvećeni žrtavama fašizma ili golootočkim žrtvama (baš tako se zovu) čiji nazivi ne smetaju tamošnjem stanovništvu niti vlastima koju su obrazovale iste političke stranke koje su u trenutku odbijanja inicijative upravljale i Barom.
Dodatno, brojne ulice, imenovane još tokom socijalizma, nijesu mijenjale nazive i pored određenih kontroverznosti koja ih prati.
Ohrabrujemo i ističemo političku i društvenu obavezu SO Bar, naročito tamošnjih politički angažovanih intelektualaca, da ponude neki drugi, bilo koji, vid lokalnog suočavanja s prošlošću.
To može biti spomen obilježje.
To može biti i formiranje privremenog radnog i stručnog tijela koje bi dodatno istražilo tragični događaj, izašlo s određenim nalazom i predlozima njegove memorijalizacije.
Autor je aktivista za ljudska prava i politike sjećanja
Mišljenja i stavovi objavljeni u rubrici "Stav" nisu nužno i stavovi redakcije Feral.bar.
.jpg)
 (1) (2).png)
