.jpg)
Jovović: Crna Gora i Sveta Stolica-Hiljadugodišnja istorija
Autor: Mr. sc. Ivan Jovović
Foto: Naslovna Nataša Janović/Radio Kotor
-Na početku večerašnje promocije knjige „ Crna Gora i Sveta Stolica – Hiljadugodišnja istorija“, želim da podijelim sa cijenjenim auditorijumom iskreno zadovoljstvo na pozivu koji mi je upućen od autora predmetne publikacije, profesora, ambasadora, gospodina Antuna Sbutege, kao i od strane organizatora, Unije zajednice Italijana Crne Gore, predsjednika Aleksandra Dendera.
Predstaviti ovu publikaciju nije jednostavno, s obzirom da zahvata jedan široki istorijski volumen, čije zadnje poglavlje završava aktuelnim dešavanjima.
To je razlog da samo možemo ukazati na neke bitine hiljadugodišnje relacije između Crne Gore i Svete Stolice.
Autor je svakako referentna ličnost za sagledavanje tih odnosa, s obzirom da je do nedavno bio ne samo svjedok nego i protagonista u intenziviranju odnosa između Crne Gore i Svete Stolice.
Iz navedenih razloga, ovo crnogorsko izdanje, predstavlja značajan doprinos crnogorskoj kulturi i nauci, ali i široj čitalačkoj publici sa južnoslovenskog govornog područja.
Istovremeno knjigu možemo označiti kao uspješnu sintezu međudržavnih odnosa navedenih subjekata, gdje manirom univerzitetskog profesora, autor interpretira kontinuranu prisutnost i djelotvornost katoličke crkve na ovom prostoru, u različitim vremenskim periodima i državnim formacijama, što je često u minulim stoljećima uslovljavalo promjenu njene organizacione strukture, nazive, granice, te neke druge determinante, pri čemu su opstale vertikale katolicizma Barska nadbiskupija i Kotorska biskupija.
Foto: Nataša Janović/Radio Kotor
U konačnici to je autorov generalni zaključak o složenosti ne samo vjerskih nego i društvenih procesa i proteklom milenijumu, s obzirom da se prostor Crne Gore nalazio na limesu civilizacija, što je u različitim fazama podrazumijevalo konfrontaciju, ali i prožimanje različitih identiteta, ne samo vjerskog ili etničkog, nego onog urbanog i onog ruralnog, kao i drugih bitnih odlika ukupne socijalne istorije, koje odredila habitus ljudi, pa samim tim i prostora, kako u prošlosti tako i sadašnjosti, integrisanjem u društvene tokove Mediterana i Balkana.
Crna Goru kao mali geografski prostor karakteriše tradicijska diversifikacija, kao što je u slučaju dvije katoličke dijeceze, Barske nadbiskupije i Kotorske biskupije, koje uslijed različitog istorijskog iskustva, bez obzira na mnoge komplementarnosti, sadrže drugačiji kulturološki koncept, što se očituje u nacionalno i jezičkoj strukuri unutar spomenutih katoličkih dijeceza u Crnoj Gori, s obzirom da autor prepoznaje na osnovu statističkih podataka sadržanih popisima stanovništva, strukturu katoličke zajednice koju dominantno čine katolici Albanci, Crnogorci i Hrvati, dok ostale nacionalne zajednice, poput autohtone Italijana, čine neznatan udio u ukupnom broju katolika u Crnoj Gori.
Predmetna publikacija nije ograničena samo na postojeći državni okvir, već u gotovo svim poglavljima autor aniticipira glavne istorisjke tokove Svete Stolice koje dovodi u korelaciju sa procesima koji su se na ovom prostoru odvijali u proteklih hiljadu godina.
Sveta Stolica je bila vjerski i politički centar, koja je koristila javnu i tajnu diplomatiju i prije nego što je postala formalno članicom Ujedinjenih nacija.
Uostalom, radi se o univerzalnom crkvenom subjektu, koji svoju misiju ostvaruje među različitim narodima i državama pronoseći Hristovu riječ.
Hronološki, preko referentnih izvora i literature, autor svoju eksplanaciju započinje od prvih poznatih veza rimske kurije sa ovim prostorom još od ranog srednjeg vijeka, od vremena utemeljenja prvih biskupija Kotorske, Risanske, Dukljanske, Ulcinjske i dr., u nekadašnjoj rimskoj, a potom vizantijskoj provinciji Prevalitana.
Foto: Privatna arhiva
Preuzimanjem vlasti od strane hristijanizovanih vladara dukljanskih Slovena u X vijeku formira se Dukljanska kneževina, koju je pratilo uzdizanje Dukljanske biskupije na rang nadbiskupije, te nastanak ćirilometodske tradicije.
Složena etno – jezička obilježja u Dukljanskoj kraljevini prepoznajemo i u liturgijskoj službi, gdje je vladala diglosija, uz oficijelni latinski, u upotrebi je bio i slovenski jezik, uz neznatno prisustvo grčkog jezika.
To zaključujemo na osnovu papskih bula s kraja XI i početka XII vijeka u kojima se povjerava uprava dukljansko – barskim nadbiskupima nad latinskim, grčkim i slovenskim crkavama i samostanima u Dukljanskoj kraljevini.
Upravo razdjelnicu vjerskih i političkih interesa Carigrada i Rima nalazimo na ovom prostoru, u borbi za prevlast, odnosno jurisdikciju, što će u dugom procesu determinisati ne samo politčke ili kulturološke tokove nego i duhovni izraz, koji je oblikovao hrišćanski identitet u Crnoj Gori, manifestujući se, nakon raskola 1054. godine, u katoličastvu i pravoslavlju.
Institucionalizovane veze između Svete Stolice i Duklje, čije je istorijsko -politički sukcesor Crna Gora, započete su u vrijeme dinastije Vojislavljevića, kraljeva Mihaila i Bodina sa rimskim pontifeksima.
Sveta Stolica je 1077. godine je shodno tadašnjim pravilima međunarodni legitimitet i legalitet Dukljanskom kraljevstvu, dodijelom zastave, žezla i krune, te ubrzo utemeljila nadbiskupsku katedru u Baru 1089. godine, naslonjenu na drevnu dukljansku tradiciju, dodjeljujući barskom nadbiskupu titulu metropolita, što je označavalo jurisdikciju nad svim biskupskim katedrama u Dukljanskoj kraljevini.
Tako je Bar postao svojevrsni stožer državne i duhovne tradicije „ svete dukljanske crkve“, kako u svom „ Ljetopisu“ kaže Pop Dukljanin, čije djelo bilo osnova za odbranu od gotovo dva vijeka dugih pretenzija Dubrovačke nadbiskupije nad dukljanskim biskupijama, ali je taj spis istovremeno bio čuvar kolektivne memorije od nemanjićke državne i duhovne tradicije, koja se ovdje polako, različitim metodama, kako profesor Sbutega primjećuje, ukorijenila u narodno biće.
Foto: Nataša Janović/Radio Kotor
Za razliku od „ slavnog grada Bara“ i drugih biskupskih gradova u Duklji, po pisanju Stefana Prvovenčanog, njegov otac, inače katolik po prvom krštenju, veliki raški župan Stefan Nemanja razorio je sve gradove, izuzimajući od pustoši samo Kotor i u njemu smjestio svoj dvor, gdje su Vojislavljevići imali takođe svoju rezidenciju.
Pad Duklje pod vlast Raške, autor vidi kao jednu od najbitnijih istorijskih razdjelnica u crkvenoj istoriji na crnogorskom prostoru, gdje se nakon sticanja autokefalnosti Žičke arhiepiskoskopije, osnivaju pravoslavne eparhije 1219. godine, pri čemu Zetska episkopija postaje noseći stub nove državne ideologije, što joj je omogućilo velike prvilegije i sticanje materijalnih dobara, a što je bilo u skladu sa tadašnjim evropskim pravnim pravilom „ Čija je zemlja, toga je i vjera“.
Ipak, isčitavanjem predmetne publikacije vidi se da su kraljevi iz dinastije Nemanjića, nakon početnog osvajačkog akta, iz pragmatičnih razloga imali izbalansiran odnos spram katoličke crkve, ne samo zbog brojnosti katoličkog življa, nego iz diplomatskih interesa, naročito kroz orođavanje sa vladarima sa Zapada, pa su u određenim periodima imali čak i pokroviteljski odnos prema katoličkoj crkvi u Zeti, kao u slučaju kralja Vukana, Stefana Uroša I i kraljice Jelene Anžujske.
Zato možemo izvršiti inetrpretaciju života katoličke crkve kroz različite segmente, naročito preko djelovanja monaških redova benediktinaca, franjevaca i dominikanaca u zetskim gradovima, ali i brojnim bratovštinama u Kotoru, Baru i Budvi, pri čemu poseban status zauzima bratovština koja danas predstavlja memorijalnu organizaciju bokljeskih pomoraca, Bokljska mornarica, čiji je admiral upravo autor ove knjige, što svakako ima posebnu simboliku, s obzirom da su sve bratovštine tijesno povezane sa Crkvom, kroz promovisanje temeljnih hrišćanskih vrijednosti.
Iako su se nalazili u sastavu Srpskog kraljevstva, biskupski gradovi u Zeti su uživali visok stepen pravne i kulturne autonomije, a vremenom su pojednici iz lokalnog klera koji su dominatno poticali iz plemićkih porodica blie istaknute ličnosti na srpskom dvoru, čime autor daje objektivnu sliku društvenih odnosa, bez obzira što su Zeta i Raška imale zasebne tradicije.
Foto: Privatna arhiva
Ipak, te suprotnosti nijesu bile prepreka za uspostavljanje interkulturnih relacija, a takvu percepciju ima profesor Sbutega kada ukazuje na ulogu franjevca Vita Kotoranina u izgradnji manastirske crkve Visokih Dečana.
Svakako da autor nije propustio da ukaže na mijene u tim odnosima, tj. na teške epizode koje je katolička crkva imala u Dušavovom carstvu, gdje je smatrana za jeres, mada će ubrzo pod dinastijom Balšića doživjeti reanimaciju, s obzirom da su se ovi zetski vladari vratili katoličkoj vjeri, ispovijedajući je pred papskim delegatima.
Govoreći o ovoj dinastiji, profesor Sbutega konstatuje da su Balšići zapostavljeni u kolektivnoj memoriji Crnogoraca zbog nasljeđenih romantičarskih i pseudoistorijskih obrazaca iz prošlog i pretprošlog vijeka, navodeći kao primjer herojsku smrt Balše II 1385. godine kod Berata u borbi protiv Osmanlija, dok su prihvatili kult, odnosno mit srpskog kneza Lazara i Obilića, iako zetska vojska nije učestvovala u boju na Kosovu 1389. godine. Samo uskom intelektualnom krugu ljudi je poznata činjenica da je već 1391. godine Đurađ II Balšić, kao vatreni katolik, bio predvodnik krstaške vojske, s obzirom da mu je papa Bonifacije IX dao dozvolu razvije zastavu Rimske crkve, kako to bilježi izvor, „ u borbi protiv neprijatelja, protiv pagana i onih koji su sarađivali sa Turcima“.
Iako su Balšići podjednako potpomagali i katoličku i pravoslavnu crkvu, prelazak Balše III na pravoslavlje uslovio je da katolička crkva i njeni vjernici silom političke inercije zatraže pokoviteljstvo u regionalnoj mediterankoj sili Mletačkoj republici koja je bila protivnik osmanskog vazala Srpske despotovine.
Obje navedene države su iskoristile dinastički interregnum u sporazumno podijelile balšićku državnu zaostavštinu.
U takvim okolnostima položaj katoličke uglavnom je ostao nepromijenjen, dok je status pravoslavne izmijenjen, s obzirom da je neprihvatanje odluka Firentinskog sabora iz 1439. godine u pogledu crkvene unije uticalo da sjedište zetskog mitropolita ne bude na mletačkoj teritoriji.
Ipak, pravoslavno stanovištvo od katoličkog prozelitizma se zaštitilo preko ustanove crnogorskog običajnog prava, organizovanjem Svetomiholjskog zbora u kotorskom distriktu.
Profesor Sbutega objektivno govori o prozelitskom djelovanju dijela katoličkog klera prema pravoslavnim vjericima koji su praktikovali istočni obred, mada je autor nedvosmislen u stanovištu da narodna pripovijedanja o navodnom trovanju 72 monaha na Prevlaci nemaju nikakvo uporište u naučnom pozitivizmu.
Foto: Nataša Janović/Radio Kotor
I prije ulaska zetskih gradova u u sastav Mletačke republike, oni su zahvaljujući intenzivnim odnosima u oblasti pomorstva, trgovine, zanatstva pripadali zapadnom civilizacijskom krugu, u kojima je, inače, boravio i živio značajan broj stranaca iz tog dijela Evrope, naročito klera, visoki crkveni prelati, poput biskupa i opata.
Venecija se miješala u unutrašnji život ovdašnjih biskupija, naročito u pogledu kadrovske politike, u izboru barskih nadbiskupa i kotorskih biskupa, s obzirom da u jednom dužem periodu postavljani crkveni prelati koji su bili zavičajem daleko od ovog prostora.
U državnom okviru Venecije katoličko stanovništvo je uspješno integrisano, a to je bilo potaknuto i osmanskim bliskim prisustvom, tj. padom Skadra 1479. godine, gdje je ovaj prostor de facto postao predziđe hrišćanstva.
Veliki broj katoličkih porodica sa ovog područja dao je istaknute pojedince u mletačkoj vojsci, naročito mornarici, koji su više od tri vijeka učestvovali u bitkama protiv Osmanlija širom Jadrana i Mediterana.
Isto tako, na stranicama ove knjige uočićemo da se spomenuta integracija odnosila i na sticanje visokog obrazovanja naših ljudi u Italiji, pronoseći kulturu latiniteta svojim djelima u zavičaj, nezaboravljajući svoj izvorni slovenski identitet.
O tome ujedno svjedoči slovenska bratovština Svetog Đorđa i Tripuna osnovana 1451. godine u Veneciji, od strane iseljenih Barana i Kotorana, na što ukazuje izbor svetaca, dobijajući naziv, kao obilježje identiteta, u novoj sredini po patronima grada i nad(biskupije) iz kojih su došli.
Nesumnjivo da se uticaj Venecije na našem dijelu Jadrana naročito u urbanim centrima manifestovao od arhitekture do umjetnosti i književnosti.
U tom pogledu dovoljno je prelistati leksikone i enciklopedije.
Foto: Privatna arhiva
Kulturne tekovine Italije interponovane su i na crnogorskom prostoru zahvaljujući katoličkom kleru i plemićima koji studirali i živjeli u Italiji, mada obljesak renesanse nalazimo u unutrašnjosti Crne Gore, kada je gospodar Ivan Crnojević na Cetinju sagradio manastir, po uzoru na najznačajnije marijansko svetište u Loretu, gdje je smjestio katedru samostalne Cetinjske mitropolije, čiji su monasi započeli sa pečatanjem knjiga za vrijeme gospodara Đurđa Crnojevića, što je vjerovatno najveća autentična vrijednost crnogorske kulture.
Ipak, profesor Sbutega kroz uporedna iskustva konstatuje da su ideje humanizma i renesanse ograničene na prostor latinskog hrišćanstva.
Autor pokazuje da mnoge odredbe opštih i pokrajnskih crkvenih sabora, uključujući onaj Tridentski, nijesu mogle biti adekvatno primjenjene u biskupijma na ovom prostoru, zbog krajnje nepovoljnog političkog i vjerskog okruženja, pa je rimska kurija posredno u određeenim slučajevima pravila kompronise sa njihovom primjenom među ovdašnjim vjernicima i klerom.
Siromaštvo biskupskih menzi, malobrojno sveštenstvo i redovništvo, staleški sukobi sukobi i sl. bili su povod za takvo postupanje rimske kurije.
Objašnjenja loše crkvene discipline, profesor Sbutega prikazuje i preko konkretnih zloupotreba klera, čak sa elementima krivičnih djela, što je bio povod donošenja papskih interdikta, koji su se katakad završavali ekskomunikacijom pojedinca, lokalnih zajednica, pa i samih biskupa iz okrilja katoličke crkve.
Pad Bara 1571. godine zajedno sa biskupijama Ulcinja i Svača, kao ranije Risna, uslovio je težak položaj katoličke crkve, s obzirom da je u svim spomenutim gradovima izvršena nasilna islamizacija i masovno iseljavanje autohtonog stanovništva, gdje su u svega nekoliko godina uništeni gotovo svi tragovi života katoličke crkve, od katedrala, samostana, crkva, relikikvijara i ostalog vrijednog crkvenog mobilijara.
Danas tako istorijska nauka teško može objediniti sastavnice srednjevjekovnih biskupskih gradova, osim Barske nadbiskupije, gdje arhivsku građu dominatno nalazimo na tlu današnje Hrvatske i Italije.
Da nije bilo pomoći Kongregacije za širenje vjere u Rimu, osnovane 1622. godine, koja je kadrovski i materijalno pomagala, pitanje je da li bi katoličanstvo opstalo i u Budvi i Kotoru, bez obzira što su bili pod mletačkom upravom.
Foto: Nataša Janović/Radio Kotor
I u takvim okolnosti tokom XVII a pogotovo u XVIII vijeku Boku je obilježila razvijena kulturna djelatnost, i preko djelovanje klera, tako da je ovaj mali geografski prostor vjekovima njedrio intelektualnu elitu koja bi bila reprezentativna u svakoj velikoj evropskoj nacionalnoj kulturi.
Kandijski i Morejski rat u XVII vijeku promijenio je društvene odnose, naročito relacije katoličke i pravoslavne crkve, koje su djelovale na antiosmalijskoj platformi, pa je iz tog susreta nastao osoben fenomen koji je do danas opstao u Sutomoru u obliku dvooltarskih crkava.
Svakako da autor percipira upravo u ovo razdoblje, u kojem se zbio centralni događaj crnogorske crkvene istorije, a koji se odnosi na prihatanje crkvene unije crnogorskog vladike Mardarija i njegovih nasljednika sa Svetom Stolicom, što je stvorilo pretpostavke da mletačka vlast formalizuje ponovnu jurisdikciju cetinjskim mitropolitima nad pravoslavnim življem od novoslobođenog Herceg – Novog do Kastel Lastve, koje na tom području postaje većinsko.
Dok na mletačkoj teritoriji katolicizam opstaje, na prostoru Barske nadbiskupije koja je pod osmanskom vlašću on je u teškoj defanzivi, jer su i kler i vjernici izloženi progornu, masovnom iseljavanju.
Uostalom, krajem XVII vijeka u unutrašnjosti Crne Gore završava proces konverzije vjere, prelazak iz katoličanstva u pravoslavlje, dok su u prvoj polovini ovog vijeka upravo crnogorska brdska plemena iskazivala lojalnost i htjela da budu u okrilju Svete Stolice u borbi za oslobođenje od Turaka.
Takom XVIII vijeka dolazi do stabilnih ekonomskih prilika na prostoru Kotorske biskupije, koja se snažano oslanjala na mletačku tradiciju, dok je pravoslavna crkva od početka ovog vijeka dobila novog pokrovitelja-Rusko carstvo, što je dugororočno uticalo na dinamiku društvenih, pa samim tim i ckvenih odnosa, koji su varirali od zajedničkih procesija i svetkovanja do različitih oblika konfrontacije.
Ipak, autor bilježi jedan osoben prmjer, da je u jednom teokratskom društvu, kakva je Crna Gora, vladika Petar I ima za svog sekretara katoličkog prelata, opata Frana Vickovića Dolčija, što predstavlja raritet u političkoj i crkvenoj praksi.
Francuska vlast početkom XIX vijeka ostavila je negativan utisak kod katoličkog i pravoslavnog stanovništva, koje nije bilo spremno da prihvati novu vlast ali i ideje Francuske revolucije, pa je ponovno došlo do zbližavanja dviju ckvava odnosno vjernika, što se manifestivalo u poličkoj akciji ujedinjenja Crne Gore i Boke 1813. godine, nakon protjerivanja Francuza.
Foto: Privatna arhiva
U tom periodu sasvim je bilo prirodno da vladika Petar I prisustvuje liturgijskim slavljima u katedralama Sv. Tripuna u Kotoru i Sv. Ivana Krstitelja u Budvi.
Bečkim kogresom 1815. godine Boka, kao i Budva i Paštrovići ušli su u sastav Austrijskog carstva.
Autor prateći promjenu državnog statusa uočava da Austrija nije uvažavala ranije stečevine, kada je u pitanju crkvena jurisdikcija, zbog čega je Sveta Stolica inervenisala, tako da papskom bulom iz 1828. godine Budva i Kastel Lastva oduzeta barskom nadbiskupu, kao osmanskom podložniku, i pripojena Kotorskoj biskupiji, dok je Kotorska biskupija poslije 650 godina izuzeta iz jurisdikcije nadbiskupije u Bariju i stavljena pod kompetenciju Zadarske nadbiskupije, sve do 1932. godine.
Na sličan način je Austrija postupila sa pravoslavnom crkvom, koju je izuzela iz nadležnosti autokefalne Crnogorske mitropolije i pripojila je Dalmatinskoj episkopiji koje bila pod nadležnošču Karlovačke mitropolije.
Austrija je na osnovu sporazuma sa turskom Portom dobila patronat nad balkanskim katolicima, što je konačno omogućilo stabilizaciju prilika u Barskoj nadbiskupiji, mada se Austrija, vodeći se političkim interesima, miješala u unutrašnji život crkve.
Na njenu inicijativu 1867. godine nadbiskupska katedra iz Bara izmještena u Skadar, kao što, na stranicama ove knjige, zapažamo da su austrijske vlasti htjele 1872. godine da ukinu Kotorsku biskupiju, od čega se odustalo nakon reakcije kotorskog građanstva.
Analzirajući širi konktest, autor zaključuje da je Austrougarsku zabrinjavao rast panslavizma unutar i izvan njenih granica, počev od Ilirskog pokreta, koga su ugledni ne samo katolici iz Boke prihvatali, što vidimo i preko osnivanja ustanove kulture Slavljanske čitaonice u Kotoru, ali i sve većeg posrednog prisustva Knjaževine Crne Gore, preko različitih sadržaja, smatrajući more podno Lovćena i Rumije svojom istorijskom teritorijom.
Sticanjem nezavisnosti 1878. godine na Berlinskom kongresu, Crna Gora započinje dugu korespondenciju sa svetom Stolicom koja je bila usmjerena na regulisanje statusa svojih novih podanika - katolika, zbog čega je knjaz Nikola tu prevashodno diplomatsku djelatnost povjerio dokazanom slovenofilu i ekumenisti biskupu Štrosmajeru, čime će Crna Gora postati prva slovenska i većinski pravoslavna država koja zaključila konkordat sa Svetom Stolicom.
Nakon višegodišnjih pregovora 1886. godine zakljčen je konkordat između Knjaževine Crne Gore i Svete Stolice, da bi odmah uslijedio akt papske kancelarije kojim je na zahtjev crnogorskih vlasti obnovljena Barska nadbiskupija, a Sveta Stolica je naknadno dala još neke priviligije Barskoj nadbiskupije, poput vraćanja staroslovenske liturgije i štampanje glagoljskog misala, te je dozvolila barskom nadbiskupu upotrebu korištenja visokog srednjevjekovnog crkvenog naslova primasa Srbije.
U jednom dužem vremenskom periodu, zahavljujući svojim prvosveštenicima, Ordinarijati u Baru i Kotoru bili su pronosioci ideje narodne sloge Hrvata i Srba, shodno tadašnjim ideološkim matricima, pri čemu treba napomenuti da su ove crkvene institucije pružale veliku karitativnu i drugu pomoć tokom Balkanskih ratova i Prvog svjetskog rata.
Foto: Nataša Janović/Radio Kotor
Poslije tri i po vijeka Barska nadbiskupija i Kotorska biskupia su se našle u istom državnom okviru Kraljevini SHS, koju Sveta Stolica uprkos uspostavljanju diplomatskih odnosa 1920. godine nije smatrala okvirom u kojem je katoličko stanovništvo različitih nacionalnosti ima ravnopravni status, kao ni ustanove katoličke crkve.
Čin beatifikacije prve južnoslovenske blaženice Ozane Kotorske 1927. godine, Crnogorke zavičajem iz Lješanske nahije, predstavljao je gest Svete Stolice kojim je prihvatila južnoslovensku zajednicu naroda, upravo preko ličnosti koja ima ne samo ekumensku dimenziju, nego je bila jedna od uporišnih tačaka politike integralnog jugoslovenstva, što se manifestovalo u najvećoj crkvenoj ceremoniji održanoj u Kotoru 1930. godine, u čast blažene Ozane Kotorke.
Autor u knjizi obrađuje ulogu katoličke crkve u Crnoj Gori tokom Drugog svjetskog rata, gdje zapažamo da za razliku od ostalih krajeva u Jugoslaviji, Ordinarijati u Baru i Kotoru nijesu imali kolaboracionistički karakter, izuzimajući pojedinačno djelovanje nekih sveštenika, a čak u nekim slučajevim prepoznajemo antifašistički angažaman, kao na primjeru barskog nadbiskupa dr Nikole Dobrečića i don Nika Lukovića.
To je i razlog što katolička crkva nije prošla progone, uprkos nepomirljivim stanovištima, ona je u socijalističkoj Crnoj Gori, ipak, uvažavana, ne samo kroz obnovu novih katoličkih crkava u Podgorici i Nikšiću, nego su komunisti dozvolili neposredno poslije Drugog svjetskog rata rad časnim sestrama o državnim zdravstvenim ustanovama.
Ovo treba istaći da ne bi dolazilo do usiljenog revizionizma novije istorije, kao što ne treba izgubiti iz vida da su pojedini katolički sveštenici iz Boke i Bara mnoge istoriografske članke i publikacije štampali u državnim izdavačkim preduzećima.
Svakako da navedeni primjeri ne održavaju suštinski karakter formalno ateističkog režima u socijalističkoj Jugoslaviji, mada je ona bila prva komunistička država koja je regulisala diplomatske odnose sa Svetom Stolicom.
Interpretacija zadnjih poglavlja knjige pripada samom autoru, kako sam na početku naveo, kao svjedoku i akteru obnove institucionalnih veza Crne Gore i Svete Stolice.
Kako je predmetna publikacija objavljena u povodu dvadesetogodišnjice obnove diplomatskih odnosa Crne Gore i Svete Stolice treba jasno apostrofirati da je katolička crkva javno manifestovala svoj odnos Crnoj Gori, pa i u simboličnoj ravni, kada su se u čast obnove tj. proglašenja crnogorske nezavisnosti 2006. godine oglasila zvona sa katedrala u Kotoru i Starom Baru-.
.jpg)